Pierwsza pomoc w samochodzie: bezpieczeństwo na miejscu, zabezpieczenie zdarzenia i kiedy wzywać 112 lub 999

W wypadku w samochodzie intuicyjne „podejście do poszkodowanych od razu” może być ryzykowne, ponieważ najpierw trzeba ocenić zagrożenia w otoczeniu, a dopiero potem przejść do działań. Równocześnie istotne jest szybkie ustalenie liczby poszkodowanych i wstępnego stanu, aby przekazać dyspozytorowi konkretne informacje. W praktyce priorytety układają się etapami: najpierw bezpieczeństwo i wezwanie służb, a dopiero potem czynności ratunkowe.

Ocena sytuacji po wypadku: bezpieczeństwo, liczba poszkodowanych i ich wstępny stan

Po wypadku najpierw sprawdź, czy do miejsca zdarzenia możesz podejść bez narażania siebie oraz innych. Następnie wykonaj wstępną ocenę liczby poszkodowanych i ich stanu, aby dobrać kolejne działania i przygotować informacje dla dyspozytora.

• Najpierw otoczenie i zagrożenia: oceniaj miejsce przed podejściem (np. ruch uliczny, ryzyko wtórnych zdarzeń, wyciekające substancje).
• Liczba poszkodowanych: określ, ilu jest poszkodowanych i czy wszyscy wymagają wsparcia w pierwszej kolejności.
• Wstępny stan poszkodowanych: sprawdź, czy są przytomni i czy oddychają; zwróć uwagę na widoczne obrażenia, zwłaszcza krwawienie.
• Co przekazać dyspozytorowi: podaj lokalizację (gdzie doszło do wypadku), krótki opis sytuacji, liczbę poszkodowanych oraz ich wstępny stan (np. przytomni/nieprzytomni, czy oddychają, jakie obrażenia widać, czy występuje krwotok).

Zabezpieczenie miejsca zdarzenia: światła awaryjne, kamizelka, trójkąt i korytarz życia

Po wypadku ogranicz ryzyko kolejnych zdarzeń: zadbaj o widoczność, ostrzeż innych i nie blokuj dojazdu służb ratunkowych.

• Zatrzymanie pojazdu w bezpiecznym miejscu: odsuń się od ruchu, tak aby zmniejszyć ryzyko najechania na Ciebie lub poszkodowanych.
• Włączenie świateł awaryjnych: zwiększ widoczność sytuacji dla nadjeżdżających kierowców.
• Założenie kamizelki odblaskowej: zanim zaczniesz działać poza pojazdem, załóż kamizelkę, aby być widocznym (szczególnie po zmroku i poza obszarem zabudowanym).
• Ustawienie trójkąta ostrzegawczego: ustaw go zgodnie z zasadami odległości, zależnie od rodzaju drogi i terenu:
  • min. 100 m na autostradzie lub drodze ekspresowej,
  • 30–50 m poza terenem zabudowanym,
  • 1 m w terenie zabudowanym.
• Korytarz życia dla służb: utrzymuj przestrzeń, aby służby ratunkowe mogły szybko dojechać do miejsca zdarzenia.
• Ocena zagrożeń i ograniczenie ryzyka wtórnego: sprawdź m.in. możliwość wycieku paliwa, ryzyko pożaru oraz ryzyko najechania przez inne pojazdy (np. przy słabej widoczności lub szybkim ruchu). Jeśli silnik uszkodzonego pojazdu pracuje, wyłącz, zaciągnij hamulec ręczny i wyjmij kluczyki ze stacyjki, a następnie umieść je w widocznym miejscu.

Wezwanie pomocy i przekazanie informacji dyspozytorowi: 112 lub 999

Pomocy w razie wypadku można wezwać przez numer alarmowy 112 lub 999. W obu przypadkach celem rozmowy z dyspozytorem jest szybkie przekazanie informacji, które pozwolą skierować odpowiednie służby na miejsce (w tym zespół ratownictwa medycznego oraz Policję) i dobrać priorytet działań.

• Dokładna lokalizacja: miejsce zdarzenia z użyciem oznaczeń drogowych, numeru drogi i charakterystycznych punktów; jeśli to możliwe, podaj także współrzędne GPS.
• Opis sytuacji: co się wydarzyło (np. wypadek z udziałem pojazdów lub pieszych/rowerzystów) i ile jest pojazdów w zdarzeniu.
• Podstawowe dane o poszkodowanych: liczba osób wymagających pomocy.
• Wstępny stan poszkodowanych: czy są przytomni lub nie, czy oddychają, oraz czy widać poważne obrażenia lub krwotok.
• Informacja o Twoich możliwościach: czy możesz udzielać pierwszej pomocy i jakie działania już wykonałeś (np. czy odpowiadasz na wskazania do czasu przyjazdu służb).
• Dane kontaktowe: przekaż numer telefonu, z którego dzwonisz (jeśli dyspozytor o to poprosi) i bądź gotowy na ponowne pytania.

Podczas rozmowy odpowiadaj konkretnie na pytania dyspozytora i nie przerywaj połączenia, dopóki dyspozytor nie potwierdzi przyjęcia zgłoszenia. Jeśli pojawiają się informacje o zdarzeniach lub utrudnieniach (np. osoby uwięzione w pojeździe albo utrudniony dostęp), przekaż je dyspozytorowi — mogą one wpłynąć na priorytet działań.

Nieprzemieszczanie poszkodowanych i kiedy robić wyjątek

Zasada pierwszej pomocy brzmi: nieprzemieszczaj poszkodowanych, chyba że grozi im bezpośrednie niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia. Jeżeli miejsce zdarzenia jest bezpieczne, skup się na działaniach ratunkowych na miejscu i ograniczaniu ryzyka dalszych obrażeń.

Ewakuacja/wyjęcie poszkodowanego z pojazdu jest uzasadnione, gdy musisz przerwać sytuację, która natychmiast zagraża. Przykłady bezpośredniego zagrożenia to: pożar lub ryzyko zapalenia, ryzyko toksycznych substancji, przewody wysokiego napięcia, kałuża benzyny oraz sytuacje, w których podjęcie działań ratujących może wymagać zmiany miejsca.

Jeśli jednak musisz przemieścić poszkodowanego, zrób to tylko do najbliższego bezpiecznego miejsca. Przy podejrzeniu urazu ogranicz ryzyko dodatkowych szkód: ustabilizuj okolice kręgosłupa i ograniczaj ruch oraz zadbaj o ochronę głowy. Przemieszczenie powinno być krótkie i celowe, a po ustąpieniu zagrożenia wracasz do dalszych działań ratunkowych zależnych od stanu poszkodowanego.

Decydując, czy zostawić poszkodowanego na miejscu, oceń dwa czynniki: czy sytuacja w najbliższym otoczeniu jest dla niego bezpieczna oraz czy możesz wykonać potrzebne czynności bez transportu. Jeśli odpowiedź na oba jest twierdząca — nie przemieszczaj. Jeśli odpowiedź na któreś z nich jest negatywna — przemieść tylko w stopniu niezbędnym do wyeliminowania bezpośredniego zagrożenia.

Pierwsza pomoc u poszkodowanego: gdy jest nieprzytomny, oddycha lub nie oddycha

Jeśli poszkodowany jest nieprzytomny, sprawdź, czy oddycha: obserwuj ruch klatki piersiowej, nasłuchuj oraz oceniaj, czy przepływ powietrza jest wyczuwalny. Jeśli odd ycha, przejdź do ułożenia w pozycji bocznej ustalonej, a jeśli nie oddycha lub oddycha nieprawidłowo — uruchom procedurę RKO zgodnie z zasadami pierwszej pomocy.

• Nieprzytomny, oddycha: ułóż poszkodowanego w pozycji bocznej ustalonej i kontroluj oddech do przyjazdu służb ratunkowych.
• Nieprzytomny, nie oddycha / oddycha nieprawidłowo: w razie potrzeby rozpocznij resuscytację krążeniowo-oddechową (RKO) i kontynuuj zgodnie z wytycznymi dla osób udzielających pierwszej pomocy.
• RKO do czasu przejęcia pomocy: kontynuuj działania do przyjazdu ratowników lub do pojawienia się oznak życia.
• Szybka reakcja: podkreśla się znaczenie szybkiego działania.
• Oddechy ratownicze: w ramach RKO stosuj osłonę (maskę lub chustę twarzową), jeśli masz ją pod ręką; w razie braku osłony postępuj zgodnie z zasadami przewidzianymi dla pierwszej pomocy.

Udrożnienie dróg oddechowych i postępowanie przy podejrzeniu urazu kręgosłupa

U nieprzytomnego, który nie reaguje, udrożnienie dróg oddechowych jest pierwszą czynnością. Równocześnie przy podejrzeniu urazu kręgosłupa należy ograniczać ruchy szyi i głowy, aby zmniejszyć ryzyko dodatkowego uszkodzenia. Dlatego przed oceną i ewentualnymi oddechami ratowniczymi wykonaj ocenę oddechu metodą „zobacz, poczuj, usłysz”.

W tym kontekście rozróżnia się techniki: zamiast odchylania głowy w tył stosuje się rękoczyn Esmarcha, który polega na uniesieniu żuchwy przy jednoczesnym przygotowaniu dróg oddechowych w sposób ograniczający ruch w odcinku szyjnym. Równolegle wykonaj stabilizację okolicy głowy oraz ograniczaj ruchy poszkodowanego, a jeśli to możliwe, usztywnij kręgosłup szyjny materiałami dostępniymi na miejscu.

• U nieprzytomnego, który nie reaguje: wykonaj udrożnienie dróg oddechowych.
• Ocena oddechu: po udrożnieniu wykonaj „zobacz, poczuj, usłysz”, aby przygotować się do ewentualnych oddechów ratowniczych.
• Podejrzenie urazu kręgosłupa: unikaj odchylenia głowy w tył i zamiast tego zastosuj rękoczyn Esmarcha.
• Stabilizacja i ograniczanie ruchu: stabilizuj głowę i ograniczaj ruchy poszkodowanego, aby ograniczyć ryzyko pogorszenia urazu.
• Usztywnienie odcinka szyjnego: w miarę możliwości usztywnij kręgosłup szyjny materiałami, które masz pod ręką.
• Cel tych działań: stworzenie warunków do oceny oddechu oraz ewentualnego podania oddechów ratowniczych.

Czego nie robić oraz jak ograniczyć ryzyko w trakcie pierwszej pomocy

W trakcie pierwszej pomocy ogranicz ryzyko dla poszkodowanego i dla Ciebie.

• Używaj rękawic jednorazowych: zmniejszają ryzyko kontaktu z krwią i innymi płynami ustrojowymi; gdy obsługujesz więcej niż jedną osobę, zmieniaj rękawice między interwencjami.
• Ogranicz kontakt z wydzielinami: traktuj krew i inne płyny jako potencjalnie zakaźne; przy wykonywaniu oddechów ratowniczych używaj maseczki lub chusty twarzowej.
• Nie przemieszczaj poszkodowanych bez uzasadnionego powodu: przemieszczanie może pogorszyć stan; ewakuuj tylko wtedy, gdy bezpośrednio zagraża im niebezpieczeństwo (np. ogień, ryzyko toksyn lub inne realne zagrożenie).
• Nie podawaj nic doustnie: w wypadkach nie podawaj poszkodowanym płynów ani pokarmów.
• Oceń zagrożenia dla ratownika: zanim podejmiesz działania, sprawdź, czy w miejscu zdarzenia nie ma ryzyk takich jak ogień, wyciek paliwa, ryzyko najechania przez inne pojazdy lub kontakt z rozlanymi płynami.

Obowiązek udzielenia pomocy w świetle przepisów: art. 162 Kodeksu karnego i art. 44 Kodeksu drogowego

Obowiązek udzielenia pomocy w razie zdarzenia, w którym komuś grozi utrata życia albo ciężki uszczerbek na zdrowiu, wynika z przepisów prawa. W polskim porządku prawnym podstawowe znaczenie mają art. 162 Kodeksu karnego oraz art. 44 Kodeksu drogowego.

Art. 162 Kodeksu karnego dotyczy sytuacji, gdy osoba może udzielić pomocy bez narażania siebie lub innej osoby na niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, a jednak jej nie udziela. W takim przypadku nieudzielenie pomocy jest zagrożone karą pozbawienia wolności do lat 3.

Przepis ten przewiduje również wyłączenie odpowiedzialności: nie popełnia przestępstwa ten, kto nie musi działać w warunkach, w których udzielenie pomocy wiązałoby się z narażeniem siebie lub innej osoby na śmierć albo ciężki uszczerbek. Podobnie brak przestępstwa może zachodzić wtedy, gdy na miejscu jest możliwa natychmiastowa pomoc ze strony właściwych instytucji lub osób (np. gdy odpowiednie wsparcie jest w stanie szybko zająć się poszkodowanym).

Art. 44 Kodeksu drogowego odnosi się do zdarzeń drogowych i dotyczy kierującego pojazdem. Jeżeli w wypadku jest zabity lub ranny, kierujący ma obowiązek udzielić pomocy ofiarom oraz wezwać zespół ratownictwa medycznego i Policję. Obowiązki te stosuje się odpowiednio także do innych osób uczestniczących w wypadku.

W praktyce oznacza to, że oprócz samego wzywania pomocy trzeba podjąć działania możliwe w danej sytuacji — tak, aby realnie pomóc poszkodowanym i nie narażać przy tym siebie ani innych.

W razie wątpliwości co do technik udrażniania dróg oddechowych lub RKO warto odświeżyć wiedzę na kursie pierwszej pomocy prowadzonym przez uprawnionych instruktorów.